آيا به عنوان يك زن براي فيلمسازي دچار مشكل خاصي هستي ؟

مردها و حتي خود زنها ، زنها را كمتر باور مي كنند و فكر مي كنند كارگرداني خاص نيمي از بشريت يعني فقط مختص مردان است . در همه جاي دنيا مردان بيشتر از زنان فيلم مي سازند ، فيلمسازان زن جهان كمتر از ده درصد كل فيلمسازان مرد هستند و از مديران فستيوالها ، شايد فقط يك درصد از زنها باشند . در جامعه ايران پانصد مرد فيلمساز داريم اما تعداد فيلمسازان زن حدود ده نفر است ، يعني حدود دو درصد كل فيلمسازان . پس به عنوان يك زن ، فيلمساز شدن مشكلاتي دارد . همانطور كه در سياست ايران ما هيچ وقت رئيس جمهور زن نداشته ايم و اين به مرد سالاري فرهنگي و مردباوري خود زنان بر مي گردد . من براي آن كه سر صحنه حرفم را جدي بگيرند بايد دوبار بيشتر از يك مرد ، خودم را ثابت كنم .

هنگام كار كردن با اين لباس و حجاب مشكلي نداري؟

لباس موضوع مهمي برايم نيست . آن قدر به آن عادت كرده ام كه فراموشش مي كنم . تازه با ساختن فيلم آنقدر به آزادي مي رسم كه به چيزهاي ديگر فكر نمي كنم .

اوضاع سياسي ايران را چطور مي بيني ؟ آيا به آينده خوش بين هستي؟

در اين سه سال اخير هر نوع انتخاباتي كه اتفاق افتاده اعم از انتخابات رياست جمهوري يا انتخاب مجلس ، اوضاع روبه بهبود رفته است. جامعه ايران ابتدا به سمت رعايت قانون و بعد به سمت تغيير قانون حركت مي كند . اما همه چيز به سرعت عوض نخواهد شد و همه چيز نيازمند زمان است.

دليل موفقيت سينماي ايران را عليرغم مشكلات در چه مي داني ؟

در تفاوت سينماي ايران با سينماي رايج دنيا كه يا سينماي هاليوود است يا سينماي مقلد هاليوود.

چرا در فيلمهاي ايراني اين قدر بچه ها بازي مي كنند ؟

در ايران سالي هفتاد فيلم ساخته مي شود و جز چند تا ، بقيه راجع به بچه ها نيستند . مثلا از دو فيلم سميرا ، سيب راجع به بچه هاست ، اما تخته سياه ربطي به بچه ها ندارد . يا در همين فيلم روزي كه زن شدم ، فقط يك قسمت از سه قسمت به بچه ها مربوط است ، يا از فيلمهاي محسن مخملباف ، غير از سكوت چهارده فيلم سينمايي ديگر او ربطي به بچه ها ندارد . البته بخشي از سينماي هنري ايران دچار اين نوع تكرار شده است .

آيا در ايران فيلم خارجي نشان داده مي شود؟

بيشتر در تلويزيون . سينماها – به طور محدودي فيلمهاي غير آمريكايي را نشان مي دهند . پس از انقلاب ، قانوني ورود فيلمهاي خارجي را محدود كرد .آن را در انحصار دولت قرار داد و اين باعث رشد سينماي ملي ايران شد . دو سه سال قبل از وضع اين قانون سينماي ملي مرده بود و ديگر فيلمي توليد نمي شد ، اما امروزه سالي هفتاد فيلم توليد مي شود.

در سينماي ايران ، آيا تهيه كننده دولتي است يا بخش خصوصي ؟

هر دو . اما دولت از فيلمهاي خاصي حمايت مي كند . مثلا فيلم روزي كه زن شدم از هيچ نوع كمك دولتي برخوردار نبود ه است.

بودجه اين فيلم از كجا آمده است ؟

از « خانه فيلم مخملباف» و مقداري هم از قرض كه بعد از فروش پس داده مي شود.

چقدر نگاتيو مصرف كردي ؟

حدود صدوشصت حلقه.

چه شد كه به سينما آمدي ؟

علاقه داشتم . در ايران خيلي ها عاشق سينما هستند و تعداد زناني كه اگر فرصت پيدا كنند فيلم خواهند ساخت كم نيستند. براي من هم اين فرصت پيدا شد . چهار سال در مدرسه فيلم مخملباف به صورت تئوري و عملي درس خواندم و دستيار سميرا در فيلم سيب و تخته سياه بوده ام و همچنين دستيار محسن در فيلم سكوت و در فيلم در بوده ام ، و خودم هم در اين فيلم سه اپيزودي را ساخته ام . حتي اين فيلم هم يك تجربه كلاسي بوده است و بخشي از تجربه عملي مدرسه ما . آن را به عنوان نمونه كار پايان مدرسه ساخته ام.

چه شد كه چنين مدرسه اي راه افتاد ؟

يك روز سميرا تصميم گرفت به مدرسه نرود و سينما بخواند و محسن مجبور شد براي آموزش سميرا در خانه مدرسه اي ايجاد كند چرا كه به دانشكده هاي ايران اعتقادي نداشت . بعد من و چند نفر ديگر هم اين فرصت پيش آمده را غنيمت دانستيم و وارد مدرسه شديم . مدرسه لذت بخش ودشواري بود . گاهي روزي هشت تا شانزده ساعت را در مدرسه مي گذرانديم . همه جور كلاسي داشتيم . از شنا گرفته ، تا زبان و از تحليل فيلم و موسيقي و شعر و نقاشي تا عكاسي عملي و تدوين و صداگذاري و دكوپاژ تا تاريخ سينما.

نظر تو راجع به سميرا چيست؟

سميرا دختري با استعداد ، با هوش ، پرانرژي و سخت كوش است.

چقدر پدرش در موفقيتش نقش داشته است ؟

چهار سال به او مستقيما سينما را آموخته و از بچگي هم او را با خود به صحنه مي برده ، مي شود گفت محسن مربي تمام عيار او بوده است . اما اين كه در كارگرداني او دخالت كند به هيچ وجه . به قول سميرا ، پدرش آنقدر خوب سينما را به او آموخته كه اگر يك روز خودش يادش رفت مي تواند آنها را از سميرا بياموزد!

فرق خودت با سميرا را در چه مي داني ؟

مقايسه بي موردي است. من سعي مي كنم خودم باشم . سميرا هم خودش هست.

درفيلم سيب و تخته سياه به عنوان دستيار كارگردان چه مي كردي؟

در برنامه ريزي و هدايت بازيگران زمينه و گاهي در صحنه آرايي كمك مي كردم.

رابطه تو با محسن مخملباف چيه ؟

او چهارسال معلم من بوده و در دو فيلم سكوت و در من دستيار او بوده ام و حدود شش سالي است كه همسر اويم.

اگر شوهر تو فيلمساز نبود ، آيا فيلمساز مي شدي ؟

در ايران حدود ده زن فيلمساز داريم كه هيچ كدام آنها شوهرشان فيلمساز نبوده ، مي شد من هم يكي از آنها باشم و براي آن كه يك زن ، فيلمساز شود لازم نيست حتما شوهرش فيلمساز باشد . ولي اگر شوهر من فيلمساز نبود من ديرتر مي توانستم با سينما و مسائلش آشنا شوم . شايد هم به يك هنر ديگر مثل نقاشي رو مي آوردم و يا حتي قاليبافي كه هنر بومي مردم ايران است. اما در دنيا همسر خيلي از فيلمسازان ، فيلمسازند و اين سئوال خود نوعي ناباوري نسبت به زنان است.

آيا محسن شما را مجبور كرده كه وارد سينما بشويد يا خودتان خواسته ايد؟

ما محسن را مجبور كرديم كه به ما سينما بياموزد ، البته او هم از ني كه در خانه بماند و وقتش را صرف مسائل آشپزي كند بيزار است.

چرا موضوع فيلم زن است ؟

به هر جهت من يك زنم و از مسائل زنان بيشتر متاثر مي شوم . بعد هم به برابري زنها از طريق كار فرهنگي بايد كمك كرد .

فيلمنامه را چه كسي نوشت ؟

محسن نوشت. در حد يك طرح كلي . ديالوگها و جزييات را خودم نوشتم و مقداري هم بداهه سرصحنه كار شده است.

آيا در نه سالگي دختران ايراني ، واقعا اين مسائل وجود دارد ؟

در جوامع سنتي بله . در شهرها نه. البته قوانين هم نه سالگي را براي دختران سن بلوغ مي داند و اگر آنها پس از نه سالگي دچار خلاف قانون شوند در دادگاه با آنها به عنوان يك زن بالغ برخورد مي شود . در حالي كه مثلا در مورد پسران وضع فرق مي كند .

آيا اين يك دستور اسلامي است ؟

بعضي از علما با اين نظر مخالفند و سن بلوغ را از عادت ماهانگي دختران مي دانند ، اما گويا نظر آنها كه مخالفند هنوز در قانون اثري نكرده است.

چرا در اپيزود اول ، مادر بزرگ مانع خروج دختر است ؟

براي آنكه مرد سالاري در زنها دروني شده است و گاهي در ظلمي كه بر زنها مي شود خود زنها نيز مشاركت مي كنند و حتي مصرترند.

چرا برخوردهاي مادربا مادر بزرگ متفاوت است ؟مگر هردو از يك جامعه سنتي نيستند؟

در اين فيلم سه نسل نشان داده مي شوند . نسل پريروز ، نسل ديروز و نسل امروز . نسل امروز خواستار آزادي است . از عواطف و غرايز خود پيروي مي كند.هنوز سرد و گرم روزگار را نچشيده و براي تصميم گيري به تجربياتش اتكا نمي كند . نسل ديروز بين نسل امروز و پريروز قراردارد . از سويي با آزادي به شوق مي آيد و از سويي نگران آداب و رسوم گذشته است . اين نسل ، نسل بلا تكليفي است . گاهي از اين سو مي رود و گاهي از آن سو . اما نسل پريروز ، گذشته گرا ست و با آيند ه هيچ نسبتي ندارد . تكليف همه چيز را از قبل برايش مشخص كرده اند . اين سه نسل در يك خانه جنگ سنت و مدرنيسم را پيش آورده اند.

در فيلم دو پيرزن وجود دارد . پيرزني كه خودش در خانه است و نمي گذارد نوه اش هم بيرون برود و پيرزن قصه سوم كه با هواپيما براي خريد اشياي مدرن مي آيد . پس اين اختلاف در يك نسل چيست ؟

پيرزن اول پيرزني است از يك جامعه روستايي . پيرزن دوم از شهر آمده است ، اما هر دو گرفتار ديده شدن هستند . همين پيرزن دوم حتي وقتي آمده اشياي مدرن را خريداري كند يك قوري شيشه اي را بي حيا مي بيند و احساس عرياني مي كند و مي گويد اين قوري كه درونش پيداست قابل تحمل نيست . اين مقاومت ناخود آگاه اوست كه اسير افكار سنتي است. نسل پريروز ايران در شكل روستايي و شهري اش سنتي است و مي كوشد نگاه سنتي خود را بر نسل ديروز و امروز تحميل كند . حتي اگر خودش حسرت محصولا ت نسل امروز را داشته باشد . حتي اين محصولات را هم با افكار و روش خود مصرف مي كند . مدرنيسم در نسل قديمي استفاده از اشياي مدرن است نه طرز فكر مدرن . من فكر مي كنم هر نسلي به افكار نسل خودش بيش از آن آلوده است كه به راحتي بتواند رها شود به ويژه وقتي از مردم عادي نسل گذشته باشي . يكي از دلايل تاخير در دموكراسي در ايران اين است كه نسل جوان مجبور است بگذارد نسل قديم زندگي اش را بكند و بعد با احترام از اين دنيا برود و بعد تحولات نسل امروز خودش را نشان بدهد . جنگ دموكراسي و غيردموكراسي در ايران جنگ بين مادران و دختران و پدران و پسران است.

آيا بشكه ها وروسري سمبل هستند؟

ايران سرزمين نفت است و در ايران ، بخصوص در جنوب ايران كه مناطق نفت خيز است هميشه بشكه هاي نفت يافت مي شود . اين بشكه ها معمولا اسباب بازي بچه ها مي شود و در اين بازي ها شما اگر درست نگاه كنيد نمادهاي فراواني مي يابيد . براي من در اين فيلم بشكه هاي نفت سمبل ثروت ايران است و روسري نشانه زن ايراني . اگر از هردوي اينها به خوبي استفاده شود ، ما به يك رهايي مي رسيم . البته هر كس مي تواند برداشت خودش را از اين نشانه ها داشته باشد.

چرا پسر در زندان مي افتد؟

وقتي خانواده نگهداري بچه ها را در خانه به عنوان يك نوع تربيت صحيح تلقي مي كند ، ديگر بين دخترو پسر فرق اساسي اي وجود ندارد . البته دخترها بيشتر و طولاني تر در خانه نگه داشته مي شوند اما پسرها هم بي نصيب نمي مانند.

آيا بازيگران حرفه اي بوده اند؟

من با هر دو نوع بازيگر – حرفه اي و غير حرفه اي – كار كرده ام . در قصه اول و سوم همه غير حرفه اي اند و بيشتر از مردم بومي جنوب ايران . اما در اپيزود دوم از سه بازيگر حرفه اي استفاده كرده ام . مثل مرد عاقد ، شوهر اسب سوار و زن اصلي فيلم كه او در تئاتر حرفه اي است و اين اولين تجربه سينمايي اوست.

كاركردن با كدام يك راحت تر بود؟

هر كدام ويژگي خود را دارند . حرفه اي ها به سينما يا تئاتر آشناترند اما برايب واقعي تر شدن بازيشان وقت لازم است . غير حرفه اي ها واقعي ترند اما براي آماده كردن آنها در مقابل دوربين سينما وقت لازم است و چون هميشه در سينما و سر صحنه فرصت كم است آدم بايد شگردهاي كارگرداني را به كار ببرد.

از هر پلا ن چند برداشت داشته اي ؟

گاهي يك برداشت ، گاهي ده تا ، بستگي دارد به آنچه مي خواستم كه گاهي مي شد و گاهي نمي شد . بعضي وقتها به خاطر مشكلات تكنيكي و بعضي وقتها به خاطر خوب نبودن حس بازيگران .

چگونه بازي مي گرفتي؟

به بازيگران حرفه اي توضيح مفصل مي دادم تا جزييات را بدانند و از طريق تمركز آن را اجرا كنند . با بازيگران غير حرفه اي چنان عمل مي كردم كه انگار داريم با هم بازي مي كنيم . مثل صحنه آب نبات و تمر هندي خوردن . من سعي كردم آنها را در يك بازي كه هر كس خوشمزه تر آب نبات يا تمر هندي اش را بخورد برنده مسابقه فيلم است قرار دهم.

آيا از اين صحنه آب نبات خوردن منظور خاصي داشته اي؟

البته وقتي رابطه مرد و زن محدود شود هر نوع رابطه اي حتي سلام و عليك مي تواند بيانگر رابطه حذف شده باشد . ولي براي من بيشتر سمبل آخرين بازي كودكانه اي است كه بين يك پسر و دختر مي تواند در شرق اتفاق بيفتد . من آنها را به بازي انداخته ام ، يك بازي واقعي ، آن چه اتفاق افتاده بروز واقعيت آنها در آخرين دقايق كودكي در شرق است .

چه نوع رابطه اي بين اين سه اپيزود وجود دارد ؟

موضوع هر سه اپيزود زنها هستند و هر اپيزود به يك دوره نسلي از آنها مربوط مي شود . رابطه سه اپيزود ، رابطه سه نسل زنان در ايران است . از آنجا كه جامعه ايران در قرن حاضر به دليل تحولات بين اللملي دچار تغيير و دگرگوني است پس من اين سه نسل را سعي كرده ام در سه قالب جداگانه تعريف كنم . در اپيزود اول دختر بچه در پي تجربه آزادي است و از قيد و بند مي گريزد . سنت ها و خانواده در شكل مادربزرگ و گاهي مادر و حتي پدري كه حضور ندارد بروز پيدا مي كند . در اپيزود دوم همچنان زنان در پي تجربه آزادي اند و اين بار ابتدا شوهر اما بعد همان خانواده ، حتي خانواده هاي دورتر ، پدرها و پدر بزرگان مانعند و در كل دنها نماينده سنت ها هستند . وقتي ساده ترين تجربه مدرن حركت ، دوچرخه سواري براي يك زن را تحمل نمي كنند ( اين مثال فقط يك مثال نيست ) نه تنها در جاي وحشتناكي مثل افغانستان كه حتي در ايراني كه رو به دموكراسي مي رود . شما در شهر تهران نمي توانيد سوار دوچرخه شويد . با آن كه هيچ قانون نوشته شده اي دراين باره وجود ندارد . اما اين قوانين نانوشته اي كه اجرا مي شود يعني سنت ها مانع از چنين كار ساده اي است و انگار يك تابوست . در اپيزود سوم به زني برمي خوريم كه آنقدر پير شده كه ديگر لابد كوچكترين عضو خانواده اي است كه خانواده اش مرده اند و وجود ندارند و از آنها و سنت هاي دست و پا گيرشان جز يك اثر باقي نمانده . اين زن با عقيده هزار تجربه انجام نداده دل خودش را به اشيايي خوش مي كند كه براي او حتي فرصت بهره برداري نمي گذارد . عمر او به پايان نزديك شده و به نظر مي رسد كه بقيه عمر را چون آرزويي برآب بايد تلقي كند .

ساختن كدام يك از اپيزودها سخت تر بود ؟

از نظر حسي اپيزود اول . به خاطر اين كه اولين كار كارگرداني من بود . ولي از نظر اجرايي اپيزود دوم كه شلوغ تر بود . زيرا در ايران وقتي كارگردانيمي كني بايد دغدغه تداركات و تهيه كردن را هم داشته باشي و اين كار از كارگرداني تفكيك شده نيست .

معيار تو براي دكوپاژ چه بود؟

اين كه حس هر لحظه در چه اندازه نمايي و با چه حركتي از دوربين و بازيگر مناسب تر است . مثلا در اپيزود دوم ، فكر كردم حركت دوربين با دوچرخه بايد هماهنگ باشد و غير از دو سه پلان همه جا حركت دوربين با حركت دوچرخه هماهنگ شده است .

چرا دختر دوچرخه سوار گاهي تند و گاهي كند حركت مي كند و ركاب مي زند؟

او يك انسان است با همه ترديدهايش . از طرفي مصر است كه آزادي خود را حتي در حد سوار شدن بر يك دوچرخه تجربه كند ، اما وقتي احساس مي كند زندگي عاطفي اش به خطر افتاده در خلوت خود ترديد مي كند . به خصوص كه او شرقي است و هنوز با مسائل ، بيشتر عاطفي برخورد مي كند تا عقلاني و بعد هم لابد اگر از شوهرش جدا شود درگير مشكلات اجتماعي و اقتصادي مي شود . براي همين هر بار شوهرش را رها مي كند و مي رود ترديدهاي او از درون شروع مي شود و پاهاي ركاب زدنش سست مي شود و از زنان دوچرخه سوار ديگر جا مي ماند اما به محض رو به رو شدن با شوهر ، پدر ، پدربزرگ و عموها و حرفهاي سنتي و غير منطقي آنها ترديدهاي عاطفي اش را فراموش مي كند و دوباره مصرانه پا مي زند . به نظر من مبارزه زن ايراني يك نوع نفرت از مرد يا فمينيسم افراطي نيست . زن ايراني خودش را با مردش كامل مي بيند و مبارزه او عليه رابطه عاطفي مرد و زن نيست و به قصد استقلال اجتماعي است . اين مبارزه استقلال طلبانه هنوز در شكل ابتدايي وجود دارد . مثل فعاليت اجتماعي كردن، يا سوار بردوچرخه شدن ، در جامعه اي كه هنوز براي زنان خيلي فعاليتها يك تابوست . در جامعه اي كه زنان در انتخابات شركت مي كنند اما مردها و حتي خود زنها در نودونه درصد موارد به مردها راي مي دهند . براي همين فيلمسازي زن ايراني فقط فيلمسازي يك زن نيست بلكه اعتماد به نفس دادن به جامعه زنان ايراني است.

فيلم در كجاي ايران ساخته شده؟

در جزيره كيش . به خاطر سه چيز. يكي اين كه رنگ دريا در آنجا از همه جاي ايران آبي تر است و من براي صحنه هاي سوررئاليستي اپيزود آخر به آن احتياج داشتم . ديگر اين كه تنها جايي در ايران است كه زنان به راحتي مي توانند سوار دوچرخه شوند و در دنجا پنجاه كيلومتر پيست دوچرخه سواري وجود دارد . آنجا يك جزيره آزاد است كه هم مردم توريست و هم مردم بومي تركيب گونه گوني از نژادها و قوميت ها را ايجاد كرده اند.

تصاوير گاهي رئال است مثل اپيزود اول و گاهي سورئال مثل دخرين پلان اپيزود آخر ، اين تضاد ناشي از چيست ؟

در اپيزود اول يك قصه رئال را دنبال مي كنيم البته با نگرشي سمبليك . پس تصاوير بيشتر رئال هستند و حتي سمبل ها ساده و رئال مطرح شده اند . اما در اپيزود آخر روياهاي آن زن بررسي شده ، هر چند كه همه آن روياها هم واقعي هستند و فقط موقعيت ، سوررئال است.

موسيقي فيلم آيا انتخابي است يا براي اين فيلم ساخته شده ؟

اصل آن مربوط است به موسيقي محلي نواحيمختلف ايران . مثل بلوچستان كه تداعي موسيقي هند را مي كند يا موسيقي جنوب ايران كه تداعي موسيقي آفريقايي را مي كند و يا موسيقي تركمنستان كه خيلي بدوي است ، اما اينها فقط دستمايه آهنگساز بوده و دوباره سازي شده يا چيزهايي به آن اضافه و كم شده است.

تدوين را چه كسي انجام داد؟

اپيزود اول را ميثم ، يكي ديگراز شاگردان كلاس . او هم اين كار را به عنوان نمونه كار پايان كلاسش انجام داد و اپيزود دوم و سوم را يك تدوينگر ديگر . خانم شهرزاد پويا.

خودت را به كدام يك از زنان فيلمت نزديكتر مي داني ؟

به لحاظ تجربيات زندگي به احساس دختر بچه اپيزود اول . اما از دنجا كه در خانه ما مشكلي به اسم زن بودن وجود ندارد ، مشكلات اين فيلم را مشكلات خودم نمي دانم اما من از درد مشترك زنان سرزمينم حرف زده ام .

از درد مشترك زنان سرزمينم حرف مي زنم